20160104
3.2.32 वहाभ्रे लिहः
लिह् with वह, अभ्र as कर्म उपपद has खश् {rule}. For example, वहं लेढि - वह मुम् लिह् खश् (शप् लुक्) - वहं लिह् अ - वहंलिह.
3.2.31 उदि कूले रुजिवहोः
उद्-prefixed रुज्,वह् with कूल as कर्म उपपद have खश् {rule}. For example, कूलम् उद्रुजतीति - कूल उद्रुज् खश् - कूलमुद्रुजः (शप्, मुम्). Similarly, कूलमुद्वहः.
3.2.30 नाडीमुष्ट्योश्च
ध्मा, धेट् with नाडी, मुष्टि as कर्म उपपद have खश् {rule}. For example, नाडी ध्मा खश् - नाडी मुम् ध्मा शप् अ - नाडि म् धम अ अ - नाडिन्धम. Similarly, मुष्टिन्धयः.
3.2.29 नासिकास्तनयोर्ध्माधेटोः
ध्मा, धेट् with नासिका, स्तन as कर्म उपपद have खश्.{rule} For example, नासिका ध्मा खश् - नासिका धम शप् अ - नासिका मुम् धम अ अ - नासिकम् धम अ - नासिकन्धम. Similarly, स्तनन्धयः.
3.2.28 एजेः खश्
एजि (ण्यन्त् of एज्) with कर्म उपपद has खश्. शकार is lost through हलन्त्यम् and खकार is lost through लशक्वतद्धिते. Thus, शित् causes तिङ्शित् and सार्वधातुक in turn. खित् thereby brings मुम्. {rule} For example, अङ्गम् एजयतीति - अङ्ग एजि अ - अङ्ग एजि शप् अ (सार्वधातुक) - अङ्ग मुम् एजे अ (मुम्, सार्वधातुक गुण, पररूप) - अङ्गमेजय.
3.2.25 हरतेर्दृतिनाथयोः पशौ
हृ with दृति, नाथ as कर्म उपपद and पशु कर्त्ता has इन्. {rule} For example, दृतिहरिः, नाथहरिः (carrier animal).
3.2.24 स्तम्बशकृतोरिन्
कृ with स्तम्ब, शकृत् as कर्म उपपद has इन् {rule}. For example, स्तम्बकरिः, शकृत्करिः.
20160101
3.2.23 शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु
कृ with शब्द, श्लोक,कलह, गाथा,चाटु,सूत्र,मन्त्र सुबन्त उपपद do not have ट (अण् is implied instead). For example, शब्दकार, सुत्रकार etc.
3.2.22 कर्मणि भृतौ
कृ with कर्म-indicating कर्म as उपपद has ट {rule}. For example, कर्म करोतीति - कर्मन् कृ ट - कर्मन् कर् अ - कर्मकर (कर्मकार otherwise).
3.2.21 दिवाविभानिशाप्रभाभस्करान्तानन्तादिबहुनान्दीकिंलिपिलिबिबलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्याजङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुष्षु
कृ with दिवा,विभा,निशा,प्रभा,भस्कर,अन्त,अनन्त,आदि,बहु,नान्दी,किम्,लिपि,लिबि,बलि,भक्ति,कर्तृ,चित्र,क्षेत्र,संख्या,जङ्घा,बाहु,अहस्,यत्,तद्,धनुस्,अरुष् सुबन्त as उपपद have ट. For example, विभाकरः.
3.2.20 कृञो हेतुताच्छील्याऽऽनुलोम्येषु
कृ (verb) with कर्म as उपपद in हेतु, ताच्छील्य, आनुलोम्य sense have ट. For example, यशः करतीति - यशः कृ ट - यशः कर् अ - यशस्कर् ङीप - यशस्करी. Similarly, अर्थकर is implied - however, when not in हेतु, ताच्छील्य, आनुलोम्य sense, अर्थकार with अण् would be implied. Other examples are हेतु - कुलकरम्, ताच्छील्य - दयाकर, आनुलोम्य - प्रैषकर.
3.2.19 पूर्वे कर्त्तरि
सृ (verb) with कर्त्तृ-indicating पूर्व सुबन्त उपपद also has ट. {rule} For example, पूर्वः सरतीति - पूर्व सृ ट - पूर्वसर. However, with non-कर्त्तृ-indicating पूर्व सुबन्त उपपद, अण् is implied - पूर्वं देशं सरतीति - पूर्वसारः.
3.2.18 पुरोऽग्रतोऽग्रेषु
सृ(verb) with पुरः,अग्रतः,अग्रे (all अव्यय) उपपद have -ट suffix. For example, पुरः सरतीति - पुरः सृ ट - पुरस्सर, अग्रेसरः, अग्रतस्सरः.
3.2.17 भिक्षासेनादायेषु
चर् -verb with भिक्षा, सेना, आदाय as सुबन्त (अधिकरण or otherwise) उपपद has -ट suffix. For example, भिक्षाचरः.
3.2.16 चरेष्टः
चर् (verbs) with अधिकरण सुबन्त as उपपद has -ट suffix. Note that टकार is lost through चुटू. {rule} For example, कुरुषु चरतीति - कुरु चर् ट् - कुरुचरः.
3.2.15 अधिकरणे शेते
शी (verb) with अधिकरण सुबन्त as उपपद has अच्. For example, खे शेते - ख शी अच् - खशय.
3.2.14 शमि धातोः सञ्ज्यायाम्
A verb with शम् as उपपद in noun-sense has अच्. For example, शम् कृ अच् - शंकर, शम् भू अच् - शम्भव.
3.2.13 स्तम्बकर्णयोः रमिजपोः
रम् in कर्ण, जप् in स्तम्ब सुबन्त उपपद have अच्. {exception} For example, स्तम्बे रमत - स्तम्ब ङि रम् अच् - स्तम्बेरम and कर्णेजप . In other senses, स्तम्बेरन्ता and कर्णेजपिता would be formed.
Subscribe to:
Posts (Atom)